Krew pępowinowa to krew, która po porodzie pozostaje w naczyniach pępowiny i łożyska. Zawiera między innymi krwiotwórcze komórki macierzyste, zdolne do odtwarzania komórek krwi oraz komórek układu odpornościowego. Dzięki temu może stanowić źródło komórek macierzystych wykorzystywanych do przeszczepienia.
Krew pępowinowa jest jednym z trzech uznanych źródeł krwiotwórczych komórek macierzystych stosowanych we współczesnej transplantologii. Pozostałe to szpik kostny oraz krew obwodowa po mobilizacji farmakologicznej [1,2].
Pobranie krwi pępowinowej jest możliwe wyłącznie w czasie porodu. Dlatego rodzice zainteresowani jej zabezpieczeniem powinni poznać zasady pobrania, możliwe zastosowania oraz ograniczenia tej metody jeszcze przed terminem porodu.
Do czego wykorzystuje się krew pępowinową?
Krwiotwórcze komórki macierzyste z krwi pępowinowej mogą być wykorzystywane do przeszczepienia w leczeniu wybranych chorób układu krwiotwórczego i odpornościowego oraz niektórych chorób metabolicznych.
Przeszczepienie krwiotwórczych komórek macierzystych znajduje zastosowanie między innymi w:
• niektórych nowotworach układu krwiotwórczego, w tym białaczkach i chłoniakach,
• aplazjach i innych zespołach niewydolności szpiku,
• hemoglobinopatiach,
• ciężkich pierwotnych niedoborach odporności,
• wybranych dziedzicznych chorobach metabolicznych,
• innych określonych chorobach hematologicznych i genetycznych.
Zakres wskazań zależy od konkretnej choroby i sytuacji klinicznej pacjenta. Krew pępowinowa nie jest jedynym możliwym źródłem komórek. W zależności od rozpoznania, stanu pacjenta, dostępności dawcy, zgodności tkankowej i innych czynników lekarz transplantolog może zdecydować o wykorzystaniu komórek z krwi pępowinowej, szpiku kostnego albo krwi obwodowej [1,2].
Na czym polega pobranie krwi pępowinowej?
Krew pępowinową pobiera się po urodzeniu dziecka i odpępnieniu, z naczyń pępowiny. Pobranie nie wymaga wkłuwania się w naczynia krwionośne znajdujące się w organizmie noworodka.
Po zaciśnięciu i przecięciu pępowiny miejsce pobrania jest dezynfekowane. Następnie osoba wykonująca procedurę wprowadza igłę do żyły pępowinowej, a pozostająca w naczyniach krew spływa do przeznaczonego do tego zestawu.
Samo pobranie trwa zwykle kilka minut i musi zostać wykonane zgodnie z procedurą stosowaną w danym szpitalu i banku.
Pobranie krwi pępowinowej jest jednak czynnością dodatkową wobec opieki położniczej i neonatologicznej. Nie może wpływać na bezpieczeństwo matki ani dziecka. Jeżeli podczas porodu ich stan wymaga pilnej interwencji, pierwszeństwo zawsze mają działania medyczne. W takiej sytuacji pobranie może zostać ograniczone albo w ogóle niewykonane [1].
Czy krew pępowinową można pobrać przy późnym odpępnieniu?
Tak. Późne odpępnienie i pobranie krwi pępowinowej nie wykluczają się. Pobranie krwi pępowinowej nie powinno być powodem rezygnacji z zasad dotyczących późnego odpępnienia noworodka.
Takie stanowisko przedstawili w 2026 r. eksperci Polskiego Towarzystwa Onkologii i Hematologii Dziecięcej (PTOHD) oraz Polskiego Towarzystwa Ginekologów i Położników (PTGiP). Podkreślają oni, że prawidłowo przeprowadzone późne odpępnienie oraz pobranie materiału mogą współistnieć [1].
Czym różni się bankowanie rodzinne od publicznego bankowania krwi pępowinowej?
W bankowaniu rodzinnym pobrana krew pępowinowa jest przechowywana z myślą o dziecku lub członkach jego rodziny. W systemie publicznym zakwalifikowana jednostka może zostać udostępniona pacjentowi, dla którego okaże się odpowiednia do przeszczepienia.
Dostępność publicznego bankowania zależy od funkcjonujących programów i miejsc pobrań. Konsensus PTOHD i PTGiP wskazuje dlatego na rozróżnienie bankowania rodzinnego i publicznego (o ile jest możliwe) [1].
Warto przy tej okazji znać dwa pojęcia używane w transplantologii. Przeszczepienie autologiczne oznacza wykorzystanie własnych komórek pacjenta. Przeszczepienie allogeniczne oznacza wykorzystanie komórek pochodzących od innej osoby, na przykład rodzeństwa lub niespokrewnionego dawcy.
Możliwość autologicznego przeszczepienia zależy od choroby. W niektórych chorobach genetycznych czy nowotworowych wykorzystanie własnej krwi pępowinowej może nie być właściwą opcją, dlatego o rodzaju przeszczepienia i źródle komórek zawsze decyduje zespół transplantacyjny.
Jakie są zalety krwi pępowinowej?
Do najważniejszych zalet krwi pępowinowej należą jej szybka dostępność po wcześniejszym zbankowaniu, biologiczna niedojrzałość komórek oraz możliwość wykorzystania materiału przy większej niezgodności HLA niż w przypadku innych źródeł komórek krwiotwórczych [1,3]. Materiał jest pobrany i przebadany wcześniej, dlatego w razie kwalifikacji do przeszczepienia nie trzeba ponownie organizować pobrania komórek od dawcy. Może mieć to znaczenie w sytuacjach, w których czas transplantacji jest istotny.
Krew pępowinowa jest uznanym źródłem komórek w wybranych chorobach nienowotworowych, między innymi pierwotnych niedoborach odporności, hemoglobinopatiach i części chorób metabolicznych [1,2]. Istnieją również dane wskazujące na szczególne korzyści z zastosowania krwi pępowinowej w niektórych grupach pacjentów.
Przykładowo w badaniu obejmującym dzieci z ostrą białaczką szpikową przeszczepienie krwi pępowinowej wiązało się z lepszymi wynikami dotyczącymi ryzyka nawrotu i przeżycia wolnego od choroby w porównaniu z innymi analizowanymi źródłami komórek [4]. Lepsze wyniki niż w przypadku wykorzystania innych źródeł komórek obserwuje się również np. w chorobach metabolicznych [5].
Nie oznacza to jednak, że krew pępowinowa jest najlepszym źródłem komórek w każdej chorobie lub u każdego pacjenta.
Jakie są ograniczenia krwi pępowinowej?
Jednym z głównych ograniczeń krwi pępowinowej jest liczba krwiotwórczych komórek macierzystych dostępnych w pojedynczej jednostce. Ma to szczególne znaczenie w przypadku pacjentów o większej masie ciała.
Rozwijane są jednak technologie namnażania, czyli ekspansji komórek krwi pępowinowej. Przykładem jest Zemcelpro, produkt zawierający namnażane komórki CD34+ pochodzące z krwi pępowinowej. W sierpniu 2025 r. uzyskał warunkowe pozwolenie na dopuszczenie do obrotu w Unii Europejskiej [7].
Krew pępowinowa nie jest uniwersalnym „lekiem na wszystkie choroby”. Ma określone wskazania, ograniczenia i zastosowania eksperymentalne. O tym, czy konkretną jednostkę można i warto wykorzystać w leczeniu pacjenta, decyduje lekarz transplantolog lub wyspecjalizowany ośrodek.
Czy zawsze można pobrać krew pępowinową?
Nie. Istnieją sytuacje, w których pobranie lub późniejsze wykorzystanie krwi pępowinowej może być przeciwwskazane albo wymagać dodatkowej kwalifikacji.
Ocena obejmuje między innymi wywiad dotyczący chorób matki i dziecka oraz ryzyka zakażeń. Kryteriami wykluczającymi lub wymagającymi szczególnej oceny mogą być m.in. określone aktywne zakażenia wirusowe, w tym zakażenie HIV, inne choroby zakaźne, niektóre choroby matki, jej leczenie oraz określone choroby u dziecka. Szczegółowa kwalifikacja zależy od rodzaju materiału, jego przeznaczenia oraz procedur obowiązujących w banku. Polskie przepisy określają wymagania dotyczące kwalifikacji dawców, bezpieczeństwa biologicznego i badań materiału [9,10].
Co dzieje się z krwią pępowinową po pobraniu?
Po pobraniu krew pępowinowa jest zabezpieczana i przekazywana do banku, gdzie materiał przechodzi ocenę jakości, wymagane badania i preparatykę. Jednostka spełniająca odpowiednie kryteria jest następnie zamrażana i przechowywana w warunkach kriogenicznych.
Proces nie kończy się więc w momencie pobrania krwi na sali porodowej.
Po pobraniu materiał jest odpowiednio oznaczany i przygotowywany do transportu. W banku oceniane są parametry istotne dla jego jakości i bezpieczeństwa, takie jak objętość pobranego materiału, liczba komórek, żywotność komórek, wyniki badań mikrobiologicznych oraz wymagane parametry bezpieczeństwa biologicznego. Zakres badań zależy od przeznaczenia materiału i obowiązujących procedur [2,10].
Następnie materiał jest poddawany preparatyce oraz krioprezerwacji, czyli kontrolowanemu zamrożeniu umożliwiającemu długotrwałe przechowywanie komórek.
Nie każda pobrana jednostka ma parametry wystarczające do każdego przyszłego zastosowania klinicznego. Może się zdarzyć, że liczba uzyskanych komórek będzie niewystarczająca albo wyniki badań nie pozwolą na zakwalifikowanie materiału do określonego zastosowania.
Jak regulowane jest bankowanie krwi pępowinowej w Polsce?
Pobieranie, testowanie, przetwarzanie, przechowywanie i dystrybucja krwiotwórczych komórek macierzystych krwi pępowinowej w Polsce podlegają przepisom dotyczącym jakości i bezpieczeństwa komórek i tkanek.
Podstawowe zasady wynikają z ustawy z 1 lipca 2005 r. o pobieraniu, przechowywaniu i przeszczepianiu komórek, tkanek i narządów. Ustawa wprost obejmuje komórki krwiotwórcze szpiku, krwi obwodowej i krwi pępowinowej [9].
Szczegółowe wymagania dotyczące systemów jakości w bankach tkanek i komórek określa również rozporządzenie Ministra Zdrowia w sprawie wymagań, jakie powinien spełniać system zapewnienia jakości w bankach tkanek i komórek, którego tekst jednolity ogłoszono w 2024 r [10].
Krajowe Centrum Bankowania Tkanek i Komórek (KCBTiK) pełni między innymi funkcje referencyjne i konsultacyjne, prowadzi rejestr banków tkanek i komórek oraz sprawuje nad nimi nadzór i kontrolę merytoryczną.
Więcej informacji o procedurze pobrania krwi pępowinowej podczas porodu znajdziesz na stronie Polskiego Banku Komórek Macierzystych.
Recenzja medyczna: dr n. med. Dariusz Boruczkowski, specjalista chorób dziecięcych i transplantologii klinicznej
Informacja dla pacjentów:
Treść ma charakter informacyjny i nie zastępuje indywidualnej konsultacji medycznej. Możliwość wykorzystania krwi pępowinowej oraz kwalifikację do przeszczepienia krwiotwórczych komórek macierzystych ocenia lekarz lub wyspecjalizowany ośrodek transplantacyjny na podstawie rozpoznania, dostępnych źródeł komórek oraz indywidualnej sytuacji klinicznej pacjenta.
Piśmiennictwo
1. Drabko K, Kałwak K, Kwiatkowski S, Młynarski W, Sieroszewski P, Stojko R, Styczyński J, Wielgoś M. Konsensus Ekspertów Polskiego Towarzystwa Onkologii i Hematologii Dziecięcej (PTOHD) oraz Polskiego Towarzystwa Ginekologów i Położników (PTGiP) w sprawie krwiotwórczych komórek macierzystych pochodzenia płodowego. Lipiec 2026.
2. European Society for Blood and Marrow Transplantation (EBMT). The EBMT Handbook: Hematopoietic Cell Transplantation and Cellular Therapies. Rozdział dotyczący pozyskiwania i zarządzania jednostkami krwi pępowinowej. Springer/NCBI Bookshelf; aktualne wydanie.
3. Kindwall-Keller TL, Ballen KK. Umbilical cord blood: The promise and the uncertainty. Stem Cells Transl Med. 2020;9(10):1153–1162.
4. Horgan C, Mullanfiroze K, Rauthan A, et al. T-cell replete cord transplants give superior outcomes in high-risk and relapsed/refractory pediatric myeloid malignancy. Blood Adv. 2023;7(10):2155–2165.
5. Aldenhoven M, Wynn RF, Orchard PJ, et al. Long-term outcome of Hurler syndrome patients after hematopoietic cell transplantation: an international multicenter study. Blood. 2015 Mar 26;125(13):2164-72.
6. European Medicines Agency. Zemcelpro – European Public Assessment Report (EPAR). Warunkowe pozwolenie na dopuszczenie do obrotu w UE wydane 25 sierpnia 2025 r.; informacje o produkcie zaktualizowane w 2026 r.
7. Gluckman E, Ruggeri A, Rocha V, et al. Family-directed umbilical cord blood banking. Haematologica. 2011;96(11):1700–1707.
8. Ustawa z dnia 1 lipca 2005 r. o pobieraniu, przechowywaniu i przeszczepianiu komórek, tkanek i narządów, z późniejszymi zmianami.
9. Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 9 października 2008 r. w sprawie wymagań, jakie powinien spełniać system zapewnienia jakości w bankach tkanek i komórek – tekst jednolity ogłoszony w Dz.U. 2024 poz. 272.
